خلاقيت در مديريت

چکیده

افزايش خلاقيت در سازمانها مي‌تواند به ارتقاي كميت و كيفيت خدمات، كاهش هزينه ها، جلوگيري از اتلاف منابع، كاهش بورو كراسي، افزايش رقابت، افزايش كارآيي و بهره وري، ايجاد انگيزش و رضايت شغلي در كاركنان منجر گردد .نقش مدير در پرورش خلاقيت، تحريك و تشويق كاركنان، تفويض اختيار به كاركنان، پيدا كردن ذهنهاي خلاق و استفاده از خلاقيت ديگران است. نظام مديريت مشاركتي با تكيه بر خود كنترلي كاركنان، مشورت، تشويق به ابتكار و احترام به افراد، نقش مهمي در پرورش خلاقيت كاركنان ايفا مي كند. تكنيكهاي خلاقيت گروهي شامل تحرك مغزي، گردش تخيلي، تفكر موازي، ارتباط اجباري، شش كلاه تفكر، از تكنيكهاي مؤثر در تقويت تفكر خلاق هستند. خلاقيت داراي سه مؤلفه است: تخصص، تفكر خلاق و انگيزش كه مي تواند دروني و بيروني باشد، مديران روي هر سه اين خصوصيات مي توانند اثر گذارند ولي بر روي انگيزش كاركنان بيشتر از دو مؤلفه ديگر تأثير گذار هستند.

مقدمه

با پيشرفت روز افزون دانش و فناوري و جريان گسترده اطلاعات، امروزه‌ جامعه ‌ما نيازمند آموزش مهارتهايي ‌است‌ كه با كمك آن بتواند همگام با توسعه علم و فناوري به پيش برود. هدف‌ بايد پرورش ‌انسانهايي‌ باشد كه‌ بتوانند با مغزي ‌خلاق‌ با مشكلات‌ روبرو شده ‌و به‌حل ‌آنها بپردازند؛ به‌گونه اي‌كه ‌انسانها بتوانند به خوبي‌ با يكديگر ارتباط ‌برقرار كرده و با بهره‌گيري ‌از دانش جمعي‌ و توليد افكار نو مشكلات‌ را از ميان بردارند. امروزه مردم ما نيازمند آموزش‌‌ خلاقيت هستند كه با خلق‌افكار نو به ‌سوي یک جامعه سعادتمند قدم بردارند.

رشد فزاينده‌ اطلاعات‌، سبب‌شده‌است‌كه‌ هر انساني‌ از تجربه ‌و علم ‌و دانشي‌ برخوردار باشد كه‌ ديگري ‌فرصت‌ كسب‌ آنها را نداشته است؛ لذا به‌ جريان‌ انداختن ‌اطلاعات‌ حاوي‌ علم‌ و دانش‌ و تجربه ‌در بين‌ انسانها يكي‌ از رموز موفقيت‌ در دنياي‌ امروز است‌. هيچ‌كس‌ قادر نيست‌ به‌ ميزان ‌اطلاعات ‌واقعي ‌هر كس‌كه‌ در گوشه‌ ذهن ‌او نهفته ‌است ‌پي‌ببرد. اين‌ اطلاعات ‌زماني به‌ حركت‌ درمي‌آيد كه‌ انگيزه‌اي ‌قوي ‌‌سبب رها شدن آن به‌ بيرون ‌ذهن مي شود. در اين ‌مرحله‌ انسانها به ‌سرنوشت‌ يكديگر حساسند و در جهت‌ رشد يكديگر مي‌كوشند و در نهايت‌ سبب‌ مي‌شود جرياني ‌از علم‌ و دانش‌ و تجربيات‌ ميان‌ آنها جاري ‌شود كه‌ همين‌ امر زمينه‌ساز نوآوري‌ و خلاقيت‌ خواهد بود.

يكي‌ از عوامل‌مؤثر در بروز خلاقيت ‌در يک جامعه‌، زمينه‌سازي ‌و بسترسازي‌ در بين ‌انسانها جهت‌ ايجاد فرهنگي‌است‌كه‌ در آن‌ همگان‌ در تلاش‌ براي ‌رشد دادن ‌ديگري‌ هستند و با تاثير بر روي يكديگر به پيشرفت جامعه كمك مي كنند.

يكي از شرايط‌ لازم ‌براي ‌پديدار شدن ‌افكار نو، وجود آرامش ‌براي ‌مغز است‌. به‌ همين ‌خاطر لازم‌ است‌ انسانها بكوشند در جامعه‌ شرايطي‌ پديد آيد كه ‌در بستر آن‌ مغز بينديشد و تكامل يابد و سبب‌ساز افكار نو شده‌ و شرايط ‌براي‌ سازندگي‌ در جامعه‌ مهيا شود. با افزايش‌ سپرده‌گذاريهاي‌ اخلاقي ‌مي‌توان ‌شرايط را براي‌ شكل‌گيري‌ يك‌محيط‌ آرام بخش‌ در جامعه ‌فراهم‌كرد. در عین حال كاهش‌ سپرده‌گذاريهاي اخلاقي‌ در جامعه‌ سبب ‌مي‌شود كه‌ زمينه ‌براي‌ گسسته‌ شدن‌ روابط‌ اجتماعي‌گسترش‌ يابد و با سست‌شدن ‌پيوندهاي ‌اجتماعي‌، شرايط ‌لازم ‌براي ‌بروز خلاقيت‌ در جامعه‌ سخت‌تر مي‌شود. زيرا فرصتي ‌براي ‌تفكر كردن ‌وجود نخواهد داشت‌.

تعريف خلاقيت

از خلاقيت "CREATIVITY" تعريف های زيادي شده است. در اينجا برخي از تعاريف مهم را مورد بررسي قرار مي دهيم:

  • خلاقيت يعني تلاش براي ايجاد يك تغيير هدفدار در توان اجتماعي يا اقتصادي سازمان.
  • خلاقيت به كارگيري تواناييهاي ذهني براي ايجاد يك فكر يا مفهوم جديد است.
  • خلاقيت يعني توانايي پرورش يا بوجود آوردن يك انگاره يا انديشه جديد در بحث مديريت، نظير بوجود آوردن يك محصول جدید.
  • خلاقيت عبارت است از طي كردن راهي تازه يا پيمودن يك راه طي شده قبلي به شکلی نوين.

    الف - تعريف خلاقيت از ديدگاه روانشناسي : خلاقيت يكي از جنبه هاي اصلي تفكر يا انديشيدن است. تفكر عبارت است از فرايند بازآرايي يا تغيير اطلاعات و نمادهاي كسب شده موجود در حافظه درازمدت. تفكر را بر دو نوع دانسته اند:
  •  تفكر همگرا
  • تفكر واگرا

تفكر همگرا عبارت است از فرآيند بازآرايي يا دوباره سازي اطلاعات و نمادهاي كسب شده موجود در حافظه درازمدت.

تفكر واگرا عبارت است از فرآيند تركيب و نوآرايي اطلاعات و نمادهاي كسب شده موجود در حافظه درازمدت.

خلاقيت يعني تفكر واگرا.

براساس اين تعريف خلاقيت ارتباط مستقيمي با قوه تخيل يا توانايي تصويرسازي ذهني دارد. اين توانايي عبارت است از فرآيند تشكيل تصويرهايي از پديده هاي ادراک شده در ذهن و خلاقيت عبارت است از فرآيند يافتن راههاي جديد براي انجام دادن بهتر كارها.

خلاقيت يعني توانايي ارائه راه حل جديد براي حل مسائل. 

خلاقيت يعني ارائه فكرها و طرحهاي نوين براي توليدات و خدمات جديد استمرار آن پس از غيبت آن پديده‌ها.


ب - تعريف خلاقيت از ديدگاه سازماني

خلاقيت يعني ارائه فكر و طرح نوين براي بهبود و ارتقاي كميت يا كيفيت فعاليتهاي سازمان «مثلا افزايش بهره وري، افزايش توليدات يا خدمات، كاهش هزينه ها، توليدات ياخدمات از روش بهتر، توليدات يا خدمات جديد و...».

روبرت جي استرنبرگ و ليندا اي اوهارا 1 در بررسي هاي خود شش عامل را در خلاقيت افراد موثر دانسته اند:

  • دانش: داشتن دانش پايه اي در زمينه‌اي محدود و كسب تجربه و تخصص در ساليان متمادي
  • توانايي عقلاني: توانايي ارائه ايده خلاق از طريق تعريف مجدد و برقراري ارتباطات جديد در مسايل
  • سبك فكري : افراد خلاق عموما در مقابل روش ارائه شده از طرف سازمان و مديريت ارشد، سبك فكري ابداعي را بر مي گزينند.
  • انگيزش : افراد خلاق عموما براي به فعل درآوردن ايده هاي خود برانگيخته مي شوند
  • شخصيت:افرادخلاق عموما داراي ويژگيهاي شخصيتي مانند مصر بودن، مقاوم بودن در مقابل فشارهاي بيروني و داخلي و نيز مقاوم بودن در مقابل وسوسه همرنگ جماعت شدن هستند.
  • محيط: افراد خلاق عموما در داخل محيط‌هاي حمايتي بيشتر امكان ظهور مي‌يابند


    اين محققان مشخص كردند كه عمده‌ترين دليل عدم كارايي برنامه هاي آموزش خلاقيت تاكيد صرف اين برنامه ها بر تفكر خلاق به عنوان يكي از شش منبع موثر در خلاقيت است.جايي كه ساير عوامل نيز تاثير بسزايي در موفقيت و شكست برنامه هاي آموزش خلاقيت ايفا مي كنند(استنبرگ و اوهارا 1997)2 جورج اف نلر در كتاب هنر وعلم خلاقيت براي خلاقيت مراحل چهارگانه:
  • آمادگي (preparation)
  • نهفتگي
  • اشراق 
  • اثبات (Verification)

          را ذكر كرده است. از اين ديد، افراد خلاق ابتدا با مسئله يا يک فرصت آشنا شده و سپس از طريق جمع آوري اطلاعات با مسئله يا فرصت مورد نظر درگير مي شوند. در مرحله بعد افراد خلاق روي مسئله تمركز مي كنند. در اين مرحله فعاليت ملموسي مشاهده نمي شود و فرد سعي در نظم دادن تفكرات، انديشه ها، تجارب و زمينه هاي قبلي خود جهت نيل به يک ايده دارد. درگيري ذهني عميق فرد (خودآگاه و ناخودآگاه ) فراهم كردن فرصت (جهت تفكر بر مسئله) به خلق و ظهور ايده اي جديد و بديع منجر مي شود. در نهايت فرد خلاق در صدد برمي آيد صلاحيت و پتانسيل ايده خويش را به اثبات برساند.

نوآوري

منظور از نوآوري خلاقيت متجلي شده و به مرحله عمل رسيده است؛ به عبارت ديگر، نوآوري يعني انديشه خلاق تحقق يافته. نوآوري همانا ارائه محصول، فرآيند و خدمات جديد به بازار است. نوآوري بكارگيري تواناييهاي ذهني براي ايجاد يك فكر يا مفهوم جديد است.

خلاقيت و نوآوري چگونه با هم مرتبط شده اند؟

خلاقيت به طور عام يعني توانايي تركيب انديشه ها به شيوه اي منحصر به فرد يا ايجاد ارتباطي غير معمول بين انديشه ها.

يك سازمان كه مشوق نوآوري است ساز ماني است كه ديدگاههاي ناشناخته به مسايل يا راه حلهاي منحصر براي حل مسايل را ارتقا مي دهد. نو آوري فرآيند كسب انديشه اي خلاق و تبديل آن به محصول و خدمت و يا يک روش عملياتي مفيد است.

سه مجموعه از متغيرها وجود دارند كه مي توانند نوآوري را ايجاد كنند. آنها به ساختار سازماني، فرهنگ و توانايي منابع انساني مربوط مي‌شوند.

چگونه متغيرهاي ساختاري بر نوآوري اثر مي گذارند؟

بر اساس پژوهشهاي گسترده، با توجه به متغيرهاي ساختاري مي توانيم سه گزاره را بيان كنيم.

  • اول اينكه ساختارهاي مكانيكي اثري مثبت بر نوآوري دارند؛ زيرا كه تخصص كاري آنها پايين تر است، قوانين كمتري دارند و عدم تمركز در آنها بيشتر از ساختارهاي مكانيكي است. همچنين انعطاف پذيري، قدرت انطباق و بارور كردن را كه پذيرش نوآوريها را آسان تر مي كند، بيشتر مي‌كنند.
  • دوم اينكه دسترسي آسان به منابع فراوان عامل كليدي نوآوري است. فراواني منابع به مديران اين توانايي را مي دهد كه بتوانند براي نو آوري هزينه كنند و شكستها را بپذيرند.
  • در نهايت ارتباط بين واحدها با تسريع در كنش متقابل خطوط سازماني به شكستن سدهاي احتمالي در برابر نوآوري مدد مي رساند.

          البته هيچ يك از اين سه متغير نمي تواند وجود داشته باشد مگر اينكه مديران ارشد به اين سه عامل متعهد باشند.

چگونه فرهنگ سازماني بر نوآوري اثر مي‌گذارد؟

سازمانهاي نو آور فرهنگي مشابه دارند. آنها تجربه كردن را تشويق مي كنند. آنها هم به موفقيتها و هم به شكستها پاداش مي‌دهند. آنها از اشتباهات تجربه كسب مي‌كنند. يک فرهنگ نوآور داراي هفت ويژگي زير است:

  • پذيرش ابهام
  • شكيبايي در امور غير عملي
  • كنترل هاي بيروني كم
  • بردباري در مخاطره
  • شكيبايي در برخوردها
  • تاكيد بر نتايج تا بر وسايل.
  • تاكيد بر نظام باز.


    سازمان از نزديك محيط را كنترل مي كند و سريعا به تغييرات آنطور كه اتفاق مي‌افتند پاسخ مي‌دهد.

    كدام متغيرهاي منابع انساني بر نو آوري اثر مي گذارند؟

    در مقوله منابع انساني در مي‌يابيم كه سازمانهاي نوآور فعالانه آموزش و توسعه دانش اعضاي خود را آن طور كه روز آمد باشد تشويق مي‌كنند. امنيت شغلي در سطح عالي براي كاركنان خود فراهم مي آورند تا ترس از اخراج به خاطر اشتباه را كاهش دهند و به افراد جرأت مي دهند كه تغيير پذير باشند. زماني كه انديشه اي جديد تكامل مي يابد پيشتازان تغيير فعالانه و با شور و شوق انديشه را تعالي مي بخشند و آن را حمايت مي كنند بر مشكلات چيره مي‌شوند و اطمينان ميدهند كه نوآوري به مرحله اجرا در خواهد آمد.


    ويژگيهاي افراد خلاق

    روانشناسان سعي داشته اند تامشخصات افرادي كه داراي سطح بالايي از خلاقيت هستند مشخص كنند، «استيز» عوامل زير را براي افراد خلاق بيان داشته است:
  • سلامت رواني و ادراكي: توانايي ايجاد تعداد زيادي ايده به طور سريع.
  • انعطاف پذيري ادراك: توانايي دست كشيدن از يك قاعده و چارچوب ذهني.
  • ابتكار: توانايي در ايجاد و ارائه پيشنهادهاي جديد.
  • ترجيح دادن پيچيدگي نسبت به سادگي: توجه كردن و درنظرگرفتن چالشهاي جديدمسائل پيچيده.
  • استقلال راي و داوري: متفاوت بودن از همكاران در ارائه نظرات و انديشه هاي نو

عده اي ديگر ويژگيهاي افراد خلاق را به صورت زير دسته بندي مي كنند:

خصوصيات ذهني - كنجكاوي - دادن ايده هاي زياد درباره يك مسئله - ارائه ايده هاي غيرعادي - توجه جدي به جزئيات - دقت و حساسيت نسبت به محيط به خصوص به نكاتي كه درنظر ديگران عادي به شمارمي روند- روحيه انتقادي - علاقه وافر به آزمايش كردن و تجربه - نگرش مثبت نسبت به نوآفريني خصوصيات عاطفي - آرامش و آسودگي خيال - شوخ طبعي - علاقه به سادگي و بي تكلمي در نوع لباس و جنبه‌هاي گوناگون زندگي - دلگرمي و اميد به آينده - توانايي برقراري ارتباط عميق و صميمانه با ديگران - اعتماد به نفس و احترام به خود- شهامت خصوصيات اجتماعي - پيش قدمي در قبول و رويارويي با مسايل - مسئوليت پذيري و توانايي سازمان دادن به فعاليت هاي گوناگون - قدرت جلب حس اعتماد و اطمينان ديگران

فرصتهاي خلاقيت

فرصتهاي خلاقيت در چهار گروه فرصت داخلي و سه گروه فرصتهاي خارجي تقسيم بندي شده است: وقايع غيرمنتظره : مثل شكستها يا موفقيتهاي غيرمنتظره، ناسازگاريها و نيازهاي فرايندي و تغييرات در صنايع و بازارها

سه فرصت خارجي در محيط علمي و اجتماعي سازمان نيز عبارت است از:

  • تغييرات جمعيتي
  • تغيير نگرش
  • دانش جديد

    اهميت خلاقيت و نوآوري

    خلاقيت و نوآوري موجب خواهدشد كه موارد ذيل تحقق يابد:

    رشد و شكوفايي استعدادها و سوق‌دهنده به سوي خودشكوفايي؛ موفقيتهاي فردي ، شغلي و اجتماعي؛ پيدايش سازمان؛ توليدات و خدمات؛ افزايش كميت، تنوع توليدات و خدمات؛ افزايش كيفيت توليدات و خدمات و موفقيت در رقابت؛ كاهش هزينه ها، ضايعات و اتلاف منابع؛ افزايش انگيزش كاري كاركنان سازمان؛ ارتقاي سطح بهداشت رواني و رضايت شغلي كاركنان سازمان؛ ارتقاي بهره وري سازمان؛ موفقيت مجموعه مديريت و كاركنان سازمان؛ رشد و بالندگي سازمان؛ تحريك و تشويق حس رقابت؛ كاهش بوروكراسي اداري «كاهش پشت ميزنشيني و مشوق عمل گرايي»؛ تحريك و مهياكردن عوامل توليد.

با تشکر از: ناهيد محمدي

/ 0 نظر / 17 بازدید